نوشيدند ) و من هرگز در روش خود تغيير نداده ، بر سر پيمانم ايستاده‌ام « ( 1 ) . بعضى ديگر گفته‌اند : جمله « * ( مَنْ قَضى نَحْبَه ) * » اشاره به شهيدان بدر و احد است ، و جمله « و * ( مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ ) * » اشاره به مسلمانان راستين ديگرى است كه در انتظار پيروزى يا شهادت بودند . از « انس بن مالك » نيز نقل شده كه عمويش « انس بن نضر » در روز جنگ بدر حاضر نبود ، بعدا كه آگاه شد ، در حالى كه جنگ پايان يافته بود تاسف خورد كه چرا در اين جهاد شركت نداشت ، با خدا عهد و پيمان بست كه اگر نبرد ديگرى رخ دهد در آن شركت جويد و تا پاى جان بايستد ، لذا در جنگ احد شركت كرد و به هنگامى كه گروهى فرار كردند او فرار نكرد ، آن قدر مقاومت نمود كه مجروح شد سپس به افتخار شهادت نائل گشت ( 2 ) . و از ابن عباس نقل شده كه گفت : جمله « * ( فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَه ) * » اشاره به حمزة بن عبد المطلب و بقيه شهيدان احد و انس بن نضر و ياران او است ( 3 ) . در ميان اين تفسيرها هيچ منافاتى نيست ، چرا آيه مفهوم وسيعى دارد كه همه شهداى اسلام را كه قبل از ماجراى جنگ « احزاب » شربت شهادت نوشيده بودند شامل مىشود ، و منتظران نيز تمام كسانى بودند كه در انتظار پيروزى و شهادت به سر مىبردند ، و افرادى همچون « حمزه سيد الشهدا » ع و « على » ع در رأس اين دو گروه قرار داشتند . لذا در تفسير « صافى » چنين آمده است : ان اصحاب الحسين بكربلا كانوا كل من اراد الخروج ودع الحسين ( ع ) و قال : السلام عليك يا بن

--> ( 1 ) « مجمع البيان » ذيل آيه مورد بحث . ( 2 ) « تفسير قرطبى » و « فى ظلال » و « مجمع البيان » ( با مختصر تفاوتى ) اين روايت را آورده‌اند . ( 3 ) « مجمع البيان » ذيل آيه مورد بحث .